Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là gì? Trình bày nguyên nhân, bản chất và biểu hiện của nó

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là chủ nghĩa tư bản độc quyền có sự điều tiết, can thiệp của  nhà  nước  về  kinh tế, là phương thức kết hợp giữa sức mạnh của tư bản độc quyền với sức mạnh kinh tế của nhà nước. Đó là một nấc thang phát triển của chủ nghĩa tư bản độc quyền.

I. Nguyên nhân ra đời và bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 

1. Nguyên nhân ra đời 

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ra đời do các nguyên nhân sau:

Một là, sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến quy mô của nền kinh tế ngày càng lớn, tính chất xã hội hóa của nền kinh tế ngày càng cao đòi hỏi có sự điều tiết xã hội đối với sản xuất và phân phối, một kế hoạch hoá tập trung từ một trung tâm. Nhà nước phải dùng các công cụ khác nhau để can thiệp, điều tiết nền kinh tế như các công cụ về tài chính – tiền tệ, kế hoạch hóa, phát triển các xí nghiệp quốc doanh… 

Hai là, sự phát triển của phân công lao động xã hội đã làm xuất hiện một số ngành mà các tổ chức độc quyền tư bản tư nhân không thể hoặc không muốn kinh doanh vì đầu tư lớn, thu hồi vốn chậm và ít lợi nhuận, nhất là các ngành thuộc kết cấu hạ tầng như năng lượng, giao thông vận tải, giáo dục, nghiên cứu khoa học cơ bản… Nhà nước tư sản trong khi đảm nhiệm kinh doanh những ngành đó, tạo điều kiện cho các tổ chức độc quyền tư nhân kinh doanh các ngành khác.

Ba là, sự thống trị của độc quyền đã làm sâu sắc thêm sự đối kháng giữa giai cấp tư sản với giai cấp vô sản và nhân dân lao động. Nhà nước phải giải quyết những mâu thuẫn đó bằng các hình thức khác nhau như trợ cấp thất nghiệp, điều tiết thu nhập quốc dân, phát triển phúc lợi xã hội…

Bốn là, sự tích tụ và tập trung tư bản cao dẫn đến mâu thuẫn giữa các tổ chức độc quyền với nhau, mâu thuẫn giữa tư bản độc quyền với các tổ chức kinh doanh vừa và nhỏ…trở nên gay gắt cần có sự điều tiết, can thiệp của nhà nước bằng các hình thức khác nhau như nghiêm cấm một số hình thức độc quyền, ra luật chống độc quyền để hạn chế sự chi phối hay quy mô của các độc quyền, hạn chế sự lũng đoạn nền kinh tế của các tổ chức độc quyền.

Năm là, cùng với xu thế quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự bành trướng của các liên minh độc quyền quốc tế vấp phải những hàng rào quốc gia dân tộc và xung đột lợi ích với các đối thủ trên thị trường thế giới. Tình hình đó đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan hệ chính trị và kinh tế quốc tế của nhà nước. 

Ngoài ra, cuộc đấu tranh với chủ nghĩa xã hội hiện thực và tác động của cách mạng khoa học và công nghệ cũng đòi hỏi sự can thiệp trực tiếp của nhà nước vào đời sống kinh tế.

2. Bản chất 

Xét về bản chất, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước vẫn là chủ nghĩa tư bản, chịu sự chi phối của quy luật giá trị thặng dư, mặc dù nó đã có nhiều thay đổi so với chủ nghĩa tư bản thời kỳ cạnh tranh tự do. 

Chủ  nghĩa  tư  bản  độc  quyền  nhà  nước  là  nấc  thang  phát  triển  mới  của  chủ nghĩa  tư  bản  độc quyền, nhưng  nó  vẫn  chưa  thoát  khỏi  chủ  nghĩa  tư  bản  độc quyền. 

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước chỉ là một nấc thang mới so với chủ nghĩa tư bản độc quyền thời kỳ đầu. 

Đặc điểm nổi bật của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự can thiệp, sự điều tiết của nhà nước về kinh tế. Mặc dù trong giai đoạn đầu của chủ nghĩa tư bản độc quyền, nhà nước đã có sự can thiệp, điều tiết kinh tế ở chừng mực nhất định, nhưng hoạt động chi phối vẫn là của bàn tay vô hình hoặc sự can thiệp, điều tiết của nhà nước mang tính gián tiếp. Chẳng hạn, ngay ở giai đoạn nhà nước đã điều tiết gián tiếp vào quan hệ kinh tế bằng thuế má, bằng việc đi xâm lược nước ngoài để mở rộng thị trường cho các tổ chức độc quyền…

Như vậy, chủ nghĩa tư bản độc quyền NN không phải một chế độ kinh tế mới so với chủ nghĩa  tư bản, lại càng  không  phải  chế  độ  tư  bản  mới  so  với  chủ nghĩa tư bản độc quyền. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước chỉ là chủ nghĩa tư bản độc quyền có sự can thiệp, điều tiết của nhà nước về kinh tế, là sự kết hợp sức mạnh của tư bản độc quyền với sức mạnh của nhà nước về kinh tế.

chu-nghia-tu-ban-doc-quyen-nha-nuoc
Ảnh minh họa: Internet.

II. Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 

Sự vận động của chủ nghĩa tư bản độc quyền NN được biểu hiện dưới những hình thức chủ yếu dưới đây:

1. Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước tư sản 

V.I. Lênin đã từng nhấn mạnh rằng, sự liên minh về nhân sự của các ngân hàng với công nghiệp được bổ sung bằng sự liên minh về nhân sự của ngân hàng và công nghiệp với chính phủ theo kiểu: hôm nay là bộ trưởng, ngày mai là chủ ngân hàng; hôm nay là chủ ngân hàng, ngày mai là bộ trưởng. 

Sự  kết  hợp về nhân sự được thực hiện  thông  qua  các  đảng  phái  tư  sản. Chính các đảng phái này đã tạo ra cho tư bản độc quyền một cơ sở xã hội để thực hiện sự thống trị và trực tiếp xây dựng đội ngũ công chức cho bộ máy nhà nước. 

Thông qua các hội chủ xí nghiệp, một mặt, các đại biểu của các tổ chức độc quyền tham gia vào bộ máy nhà nước với những cương vị khác nhau; mặt khác, các quan chức và nhân viên chính phủ được cài vào các ban quản trị của các tổ chức  độc quyền, nắm  giữ  những  chức  vụ  trọng yếu chính thức hoặc  danh  dự, hoặc  trở  thành  những  người  đỡ  đầu  các  tổ  chức  độc  quyền. Sự thâm nhập  vào nhau này (còn gọi là sự kết hợp) đã tạo ra những biểu hiện mới trong mối quan hệ  giữa  các tổ  chức độc quyền  và  cơ  quan  nhà  nước  từ  trung ương  đến các địa phương ở các nước tư bản.

2. Sự hình thành và phát triển của sở hữu nhà nước 

Chủ nghĩa tư bản độc quyền NN thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống, nhưng nét nổi bật nhất là sức mạnh của độc quyền và của nhà nước kết hợp với nhau trong lĩnh vực kinh tế. Cơ sở của những biện pháp độc quyền nhà nước trong kinh tế là sự thay đổi các quan hệ sở hữu.

Nó biểu hiện không những ở chỗ sở hữu nhà nước tăng lên mà cả  ở sự tăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước  và  sở  hữu  độc  quyền  tư  nhân,  hai  loại  sở  hữu  này  đan  kết với  nhau  trong quá trình chu chuyển của tổng tư bản xã hội. 

Sở hữu nhà nước hình thành dưới những hình thức sau đây:

  • Xây dựng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn của ngân sách;
  • Quốc hữu hoá các xí nghiệp tư nhân bằng cách mua lại;
  • Nhà nước mua cổ phiếu của các doanh nghiệp tư nhân;
  • Mở rộng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn tích luỹ của các doanh nghiệp, tư nhân.

3. Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản

Sự  điều  tiết  kinh  tế  của  nhà  nước  được  thực  hiện  bằng  nhiều công cụ khác nhau như  pháp lý (luật  chống  độc  quyền…), giá  cả, thuế  khóa, tài  chính – tiền  tệ, ngân hàng, phát triển các xí nghiệp nhà nước…

Ví dụ, nhà nước phát triển các xí nghiệp quốc doanh mở đường cho một số ngành, lĩnh vực mới phát triển, sau đó chuyển giao lại cho các tổ chức  độc quyền. Để cứu nguy cho nền kinh tế trong những điều kiện nhất định, nhà nước có thể mua lại một số xí nghiệp làm ăn thua lỗ và nhượng lại cho tư nhân khi nó đã đi vào hoạt động ổn định… 

Bản  thân  sự  điều  tiết  của  nhà  nước  cũng  có  mặt  tích  cực  và  mặt  tiêu  cực. Những sai lầm trong sự điều tiết của nhà nước có khi lại đưa đến hậu quả tai hại hơn là tác động tiêu cực của cạnh tranh tự do và độc quyền tư nhân.

Vì thế, hệ thống  điều tiết  kinh  tế  của  nhà  nước  đã  dung  hợp  cả ba  cơ  chế:  thị  trường,  độc quyền tư nhân và điều tiết của nhà nước nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của từng cơ chế. Xét đến cùng và về bản chất, hệ thống điều tiết đó phục vụ cho chủ nghĩa tư bản độc quyền. 

8910X.com

Bài liên quan:

5/5 - (1 vote)

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Copy link
Powered by Social Snap