Khi nghiên cứu sự phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội, C. Mác, Ph. Ăng-ghen và sau này là V. Lênin đều khẳng định sự phát triển đó là một quá trình lịch sử – tự nhiên.

Sở dĩ có thể có thể nói như vậy là bởi một số lý do cơ bản sau:

1. Sự vận động, phát triển và thay thế nhau của các hình thái kinh tế – xã hội trong lịch sử chịu sự tác động, chi phối của các quy luật xã hội khách quan.

– Mỗi hình thái kinh tế – xã hội nhất định có các thành tố tương ứng là lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng. Các thành tố này tác động qua lại với nhau theo những quy luật xã hội khách quan: Đó là quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng.

– Xét đến cùng, sự thay thế hình thái kinh tế – xã hội này bằng một hình thái kinh tế – xã hội khác bắt nguồn sâu xa từ sự phát triển của lực lượng sản xuất, trước hết là công cụ lao động.

Khi lực lượng sản xuất phát triển đến mức một mức độ nhất định mà quan hệ sản xuất hiện tồn trở nên mâu thuẫn, chật hẹp, trở thành xiềng xích của lực lượng sản xuất đó, thì tất yếu sẽ diễn ra cách mạng xã hội để xây dựng quan hệ sản xuất mới phù hợp. Khi đó cơ sở hạ tầng mới cũng xuất hiện, kéo theo kiến trúc thượng tầng mới tương ứng. Và đương nhiên, hình thái kinh tế – xã hội mới xuất hiện thay thế cho hình thái kinh tế – xã hội cũ.

Như thế, sự phát triển, thay thế nhau từ thấp lên cao của các hình thái kinh tế – xã hội chịu sự tác động, chi phối của các quy luật nội tại: Quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với lực lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng sinh ra kiến trúc thượng tầng. Rõ ràng, đây là quá trình lịch sử – tự nhiên. Tức là quá trình này không phải ngẫu nhiên; tuy là quá trình diễn ra thông qua hoạt động của con người (tức là mang tính “lịch sử”), nhưng không phải do con người, vĩ nhân hoặc đấng siêu nhiên nào đó sắp đặt, mà là quá trình tự thân, theo quy luật khách quan (tức là mang tính “tự nhiên”).

2. Quy luật chi phối các hình thái kinh tế – xã hội là quy luật xã hội, có đặc điểm là thể hiện thông qua hoạt động của con người, nhưng không phải vì thế mà quy luật đó không mang tính khách quan.

Quy luật xã hội không những phụ thuộc vào ý thức, ý chí con người mà ngược lại, khi xét đến cùng, quy luật xã hội quyết định, chi phối cả ý thức, ý chí của con người. Mỗi hình thái kinh tế – xã hội được coi như một cơ thể xã hội phát triển theo những quy luật vốn có của nó.

Sống trong mỗi hình thái kinh tế – xã hội, con người làm ra lịch sử của mình, đó là xã hội. Nhưng xã hội của con người vận động theo quy luật khách quan không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người, không phụ thuộc vào vĩ nhân hay mệnh trời.

– Lịch sử nhân loại đã chứng kiến sự tiến hóa của các hình thái kinh tế – xã hội. Quá trình tiến hóa là quá trình kế tiếp nhau của các hình thái kinh tế – xã hội như: Xã hội cộng sản nguyên thủy được kế tiếp bằng xã hội chiếm hữu nô lệ, sau đó được kế tiếp bằng xã hội phong kiến, tiếp đó là sự kế tiếp của xã hội tư bản chủ nghĩa… Quá trình tiến hóa này là khách quan, là quá trình lịch sử – tự nhiên.

3. Lịch sử phát triển ở một số quốc gia có thể có những đặc trưng riêng biệt, nhưng sự riêng biệt đó vẫn là một bộ phận của quá trình lịch sử – tự nhiên.

– Khi nghiên cứu quy luật phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội, C. Mác đi đến kết luận khoa học rằng sẽ xuất hiện một hình thái kinh tế – xã hội mới thay thế cho hình thái tư bản chủ nghĩa: Đó là hình thái kinh tế – xã hội cộng sản chủ nghĩa mà giai đoạn đầu là hình thái xã hội chủ nghĩa. Với sự ra đời của nước Nga Xô-viết sau Cách mạng tháng Mười năm 1917, nhân loại đã được kiểm chứng kết luận của Mác.

Sự sụp đổ của Liên Xô không phải là sụp đổ của tư tưởng xã hội chủ nghĩa mà là sự thất bại của một mô hình không thích hợp. Mô hình phát triển của Trung Quốc đã phần nào đã chứng minh điều này.

qua-trinh-lich-su-tu-nhien-1
Cách mạng là phương pháp để thay đổi các hình thái kinh tế – xã hội. Ảnh: Medium.com.

– Như thế, nếu xem xét ở phạm vi toàn nhân loại thì sự phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội trên thực tế đã theo một tuần tự từ thấp lên cao, tuần tự của quá trình lịch sử – tự nhiên.

Song, nếu chỉ xét riêng ở phạm vi một quốc gia riêng lẻ, thì do các yếu tố lịch sử, không gian và thời gian, không phải quốc gia nào cũng phải trải qua tất cả các hình thái kinh tế – xã hội một cách tuần tự, mà có thể bỏ qua một hoặc một vài hình thái kinh tế – xã hội nào đó.

Ví dụ: Việt Nam và Lào là hai quốc gia đã bỏ qua hình thái tư bản chủ nghĩa để quá độ từ hình thái phong kiến lên hình thái xã hội chủ nghĩa.

Rõ ràng, một số quốc gia như Việt Nam, Lào… dù là quốc gia riêng biệt nhưng vẫn là bộ phận thuộc nhân loại, gắn với nhân loại. Sự bỏ qua hình thái tư bản chủ nghĩa ở các quốc gia đó không hề mâu thuẫn với tính tuần tự của các hình thái kinh thế – xã hội trên toàn nhân loại.

Học thuyết hình thái kinh tế – xã hội của C. Mác có ý nghĩa khái quát đối với toàn nhân loại, nên nếu chỉ lấy hoàn cảnh đóng khung ở một quốc gia riêng biệt để minh họa phản bác thì minh họa đó không mang có giá trị.

– Sở dĩ có hiện tượng “phát triển rút ngắn”, bỏ qua một hoặc một vài hình thái kinh tế – xã hội ở một số quốc gia là vì có quy luật kế thừa của lịch sử loài người.

Quy luật kế thừa luôn cho phép một cộng đồng người vốn có xuất phát điểm thấp, cơ sở kinh tế lạc hậu có thể giao lưu, hợp tác, kế thừa từ những cộng đồng người khác đang có trình độ phát triển cao hơn.

Trong lịch sử nhân loại thường xuất hiện những trung tâm phát triển cao hơn về sản xuất vật chất, kỹ thuật, văn hóa, chính trị… Nhờ có quá trình giao lưu, hợp tác với các trung tâm đó, nhất là trong bối cảnh của toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (cách mạng 4.0), một số nước vốn có xuất phát điểm thấp có thể rút ngắn tiến trình lịch sử mà không phải lặp lại tuần tự các quá trình đã qua của lịch sử các hình thái kinh tế – xã hội.

– Trong thời đại ngày nay, chiến lược phát triển rút ngắn để đi lên chủ nghĩa xã hội ở một số quốc gia như Việt Nam chẳng những không mâu thuẫn với quy luật phát triển theo một quá trình lịch sử – tự nhiên, mà còn là biểu hiện sinh động của quá trình lịch sử – tự nhiên ấy.

Chỉ khi người ta “rút ngắn” quá trình phát triển một cách duy ý chí, bất chấp quy luật khách quan thì lúc đó chiến lược “rút ngắn” mới đối lập với quá trình lịch sử – tự nhiên.

Có thể nói, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (cách mạng 4.0) và bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay chính là cơ hội, là điều kiện thuận lợi, tạo cơ sở thực tế để Việt Nam thực hiện thành công công cuộc Đổi Mới trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

 

Xin mời các bạn để lại một vài comment để Ban biên tập bọn mình có thêm định hướng nhé! (ngắn thôi cũng được, kiểu như: “Bài viết còn sơ sài!”, hay “Cũng đủ ý!”. :-D).

Nếu còn điều gì chưa rõ, bạn hãy để lại câu hỏi ở phần comment để bọn mình có thể giải đáp khi thời gian cho phép nhé!

 

Bài liên quan:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *