Trong chủ nghĩa duy vật biện chứng, vật chất và ý thức là cặp phạm trù đầu tiên, cốt lõi, cơ bản, cần được nghiên cứu trước tiên.

Vật chất là phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác. (Định nghĩa của Lênin).

Còn ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan (các đối tượng vật chất) vào trong bộ óc con người một cách năng động, sáng tạo.

Sơ đồ mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức.

I. Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Vật chất và ý thức có quan hệ hai chiều, tác động qua lại lẫn nhau. Trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, mối quan hệ này thể hiện như sau:

1. Vật chất có vai trò quyết định đối với ý thức.

– Do tồn tại khách quan, vĩnh viễn, nên vật chất là cái có trước, mang tính thứ nhất. Ý thức chỉ là sự phản ánh của vật chất vào trong bộ óc con người, nên ý thức có sau, mang tính thứ hai.

Nếu không có vật chất trong tự nhiên (bộ óc người và thế giới khách quan), vật chất trong xã hội (lao động, ngôn ngữ), thì không có ý thức. Nên rõ ràng, ý thức chịu sự chi phối, sự quyết định của vật chất. Ý thức là thuộc tính, là sản phẩm của vật chất.

Ý thức có tính năng động, sáng tạo, nhưng sự năng động, sáng tạo này có cơ sở từ vật chất, tuân theo những quy luật của vật chất.

– Vật chất quy định nội dung và hình thức biểu hiện của ý thức.

Nghĩa là, ý thức mang những thông tin (nội dung) về đối tượng vật chất (núi, sông, cái bàn, con vật, hoạt động sản xuất…).

Những thông tin này có thể đúng hay sai, đầy đủ hay thiếu sót, biểu hiện ra bên ngoài như thế nào… đều do đối tượng vật chất tác động ở mức độ nào lên bộ óc người.

– Trong lĩnh vực xã hội, tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội. Đời sống vật chất của một xã hội nhất định sẽ chi phối, định hướng đời sống tinh thần của xã hội đó.

2. Ý thức tác động trở lại vật chất.

– Vật chất sinh ra và quyết định ý thức, song sau khi ra đời, ý thức không thụ động, “ngồi một chỗ” mà sẽ tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người. Ý thức độc lập tương đối, không bị vật chất “giam hãm”, “trói chặt” mà có thể làm thay đổi vật chất.

– Vai trò của ý thức đối với vật chất thể hiện sinh động ở vai trò của con người đối với thế giới khách quan. Vì ý thức là ý thức của con người. Qua lao động của con người, ý thức có sức mạnh biến đổi, cải tạo hiện thực khách quan theo những nhu cầu phát triển của con người.

Mức độ tác động của ý thức lên vật chất lớn hay nhỏ, nhiều hay ít tùy thuộc vào nhiều yếu tố như nhu cầu, ý chí, nghị lực của con người, điều kiện, môi trường, cường độ con người tác động lên vật chất. Nếu được tổ chức tốt, ý thức có khả năng tác động rất to lớn lên vật chất.

– Sức mạnh của ý thức không phải ở chỗ nó có thể tách rời vật chất. Ý thức không thể thoát ly hiện thực khách quan.

Ý thức chứng tỏ sức mạnh qua việc nhận thức thế giới khách quan, từ đó xây dựng kế hoạch, xác định mục đích, ý chí để chỉ đạo hoạt động của con người tác động trở lại thế giới vật chất.

Nếu nhận thức đúng quy luật khách quan, ý thức sẽ có tác động tích cực lên vật chất, làm xã hội ngày càng phát triển. Ngược lại, ý thức sẽ kìm hãm sự lịch sử.

II. Ý nghĩa phương pháp luận rút ra từ mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức đòi hỏi con người phải quán triệt nguyên tắc khách quan trong nhận thức và hoạt động thực tiễn.

1. Phải luôn xuất phát từ hiện thực khách quan trong mọi hoạt động.

– Trong quá trình nhận thức, học tập, nghiên cứu, con người phải bắt đầu từ việc quan sát, xem xét, phân tích đối tượng vật chất. Qua việc tác động vào chúng, ta sẽ bắt đối tượng vật chất phải bộc những thuộc tính, quy luật của nó. Khi đó, ta sẽ thu nhận được tri thức.

Bằng việc lặp đi lặp lại nhiều lần chu trình trên, con người sẽ có kiến thức ngày càng phong phú về thế giới.

– Để sản xuất vật chất, cải tạo thế giới khách đáp ứng nhu cầu của mình, con người phải căn cứ vào hiện thực khách quan để đánh giá tình hình, từ đó xác định phương hướng, biện pháp, lộ trình kế hoạch.

Muốn thành công, con người phải tuân theo những quy luật khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng. Phải luôn đặt mình, cơ quan, công ty trong những hoàn cảnh, điều kiện thực tế, nhất là về vật chất, kinh tế.

– Cần luôn nỗ lực loại bỏ bệnh chủ quan, duy ý chí trong cuộc sống. Đó là việc tránh xa thói quen chỉ căn cứ vào nhu cầu, ước muốn, niềm tin của mình để hành động mà không nghiên cứu, đánh giá đầy đủ tình hình các đối tượng vật chất.

2. Phát huy tính năng động, sáng tạo, sức mạnh to lớn của yếu tố con người.

– Trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, con người phải luôn chủ động, phát huy hết trí thông minh, khả năng suy nghĩ của mình. Phải luôn tìm tòi, sáng tạo ra cái mới trên cơ sở tích lũy, kế thừa những cái cũ phù hợp. Có như vậy, con người mới ngày càng tài năng, xã hội ngày phát triển.

– Con người phải không ngừng rèn luyện, tu dưỡng, nâng cao thể lực, trí lực để nâng cao năng lực nhận thức và lao động của mình. Phải kiên trì, nỗ lực vượt qua khó khăn, không bỏ cuộc giữa chừng.

– Tuyệt đối không được thụ động, trông chờ, ỷ lại trong mọi tình huống. Điều ngày cũng đồng nghĩa với việc tránh sa vào lười suy nghĩ, lười lao động.

– Không được tuyệt đối hóa vai trò của các điều kiện vật chất trong nhận thức và hoạt động thực tiễn. Vật chất có vai trò quyết định, chi phối nhưng không có nghĩa là những thiếu hụt đối tượng vật chất sẽ khiến con người thất bại trong việc tìm ra giải pháp khả thi.

 

Bài liên quan:

 

Xin mời các bạn đưa ra một vài bình luận để bài viết có thể hoàn thiện hơn.

Nếu còn điều gì chưa rõ, bạn hãy để lại câu hỏi ở phần comment để mình có thể giải đáp khi thời gian cho phép nhé!

4 thoughts on “Vật chất và ý thức: Mối quan hệ biện chứng và ý nghĩa phương pháp luận”

  1. Dạ em có câu hỏi là “vận dụng mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức và ý nghĩa
    nghĩa phương pháp luận của mối quan hệ này để giải quyết tình huống cụ thể trong
    hoạt động của doanh nghiệp như sau: Doanh nghiệp chỉ cần tăng cường khuyến khích
    vật chất ( lương thưởng, phúc lợi…) không thôi thì người lao động sẽ sản xuất ra
    nhiều sản phẩm tốt.” em cần ad giải đáp giúp e vơi ạ

    1. Chào bạn. AD cảm ơn câu hỏi rất thưc tế của bạn!
      Nói vật chất quyết định ý thức là khi xét đến cùng, chứ vật chất không quyết định ý thức một chiều theo nghĩa là: Chỉ cần có vật chất là có ý thức như ta mong muốn. Do đó, trong thực tế ta cần phải lưu ý thỏa đáng đến việc ý thức tác động trở lại vật chất như thế nào.
      Vì vậy, khi doanh nghiệp tăng khuyến khích vật chất cho người lao động với mong muốn họ làm việc ra nhiều sản phẩm tốt hơn, doanh nghiệp đó có cách tiếp cận đúng ở bước đầu tiên. Nhiều nghiên cứu và thực tế cuộc sống chỉ ra rằng, người lao động chỉ hăng say hết mình, phát huy hết khả năng hết mình khi họ được trả lương, đãi ngộ theo cách mà họ nghĩ là thỏa đáng.
      Nhưng đúng ở bước đầu như trên, tuy là đièu kiện căn bản nhất, nhưng bước thứ hai cũng rất quan trọng cần phải quan tâm không kém. Bước thứ hai chính là việc xử lý thái độ của người lao động khi được tăng lương, phúc lợi (ý thức của người lao động tác động trở lại vật chất ra sao?):
      – Nếu doanh nghiệp tăng vật chất cho tất cả người lao động thì không ổn, vì nhân viên giỏi và nhân viên kém đều thấy có cố gắng bao nhiêu cũng như nhau, nên họ sẽ cố gắng không hết sức.
      – Nếu tăng vật chất cho nhân viên tốt, không tăng vật chất cho nhân viên kém hơn, thì cũng chưa thật sự ổn. Vì khi đó ý thức của nhân viên kém (ko được tăng lương) sẽ ko hợp tác, thậm chí phá đám nhân viên tốt (được tăng lương).
      – Nên hợp lý hơn cả là trong khả năng của doanh nghiệp, sẽ tăng vật chất nhiều cho nhân viên tốt, tăng ít ít cho nhân viên kém hơn. Sau đó ông chủ doanh nghiệp phải thường xuyên phát biểu rằng, mọi cố gắng của các bạn sẽ được ghi nhận và đánh giá chính xác, đãi ngộ thỏa đáng. Nếu tháng tới, các bạn hiện chưa có thành tích ấn tượng mà có sự tiến bộ nhanh, công ty sẽ tăng lương cho bạn. Năng suất tăng lên bao nhiêu sẽ được đền đáp bấy nhiêu. Ngược lại, nếu hiện nay bạn đã có thành tích tốt, tháng sau bạn tụt dốc, thì đương nhiên bạn sẽ bị trừ lương.
      Hy vọng trả lời của ad sẽ chia sẻ với bạn ít nhiều. Bạn thấy câu trả lời có chỗ nào thiếu sót thì cứ comment tiếp nhé!

      1. Mình cảm ơn ad đã trả lời cho thắc mắc của mk.
        Page trả lời rất cặn kẽ và làm việc rất có tâm.
        Chúc page ngày càng được nhiều người biết đến và thành công hơn!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *